27 Temmuz Perşembe 2017
Ana Sayfa / Dil ve Anlatım Konu Anlatımı / Fiiller (Eylemler) Konu Anlatımı

Fiiller (Eylemler) Konu Anlatımı

Eylem; iş, oluş, hareket bildirip kip ve kişi eki alan sözcüklerdir.
 
İşten çıktıktan sonra parkta biraz yürüdüm.
Bu cümlede, bir hareket bildiren “yürümek” sözcüğü kip (-di’li geçmiş zaman) ve kişi eki (-m) alarak, (yürü – dü – m) cümlede “eylem” olmuştur.
Aşağıdaki cümlelerde koyu renkli sözcükler kip ve şahıs eki alarak cümlede eylem görevinde kullanılmışlardır.

 

Bu yaz tatilinde köyümüze gideceğiz.

Şimdi askerdeki amcama mektupyazıyorum.

Dilekçenizi ay sonuna kadar bana vermelisiniz.

Öğretmenimizin anlattığı fıkraya uzun süre güldük.

 
Eylem Kipleri
Eylemlerin bir işi, durumu veya oluşu ortaya koyuş biçimlerine kip denir. Kipler, haber ve dilek kipleri olmak üzere ikiye ayrılır.
 
A. Haber (Bildirme) Kipleri
Zaman anlamı taşıyan kiplerdir. Bu kiplerle çekimlenen eylemlerin gerçekleşme zamanı bellidir.
  1. Di’li Geçmiş Zaman Kipi
  2. Miş’li Geçmiş Zaman Kipi
  3. Şimdiki Zaman Kipi
  4. Gelecek Zaman Kipi
  5. Geniş Zaman Kipi
B. Dilek (Tasarlama) Kipleri
Zaman anlamı taşımayan kiplerdir. Bu kiplerle çekimlenen eylemler, bir tasarı halinde olduğundan zaman kavramı taşımaz.
  1. Gereklilik Kipi
  2. İstek Kipi
  3. Dilek-Koşul Kipi
  4. Emir Kipi
 
 
Eylemlerde Olumsuzluk
Eylemlerde olumsuzluk, kip eklerinden önce eyleme olumsuzluk eki (-me, -ma, -mez, -maz ) getirilerek yapılır.
 
Eylem + Olumsuzluk Eki (-me, -ma) + Kip + Kişi Eki

gel – me – miş – sin (öğrenilen geçmiş zaman)

gel – me – di – m (görülen geçmiş zaman)

gel – mi(me) – yor – um (şimdiki zaman)

gel – me – y – eceğ(ecek) – im (gelecek zaman)

gel – me – m (geniş zaman)

gel – mez – sin (geniş zaman)

gel – me – y – e – lim (istek kipi)

gel – me – se – n (dilek-koşul kipi)

gel – me – meli – sin (gereklilik kipi)

gel – me (emir kipi)

 
Eylemler anlam bakımından üçe ayrılır:
 
1. İş (Kılış) Eylemleri
Yapılan işten etkilenen bir varlığın, nesnenin bulunduğu eylemlerdir.

 

Öğrenci soruyu kısa sürede çözdü.

Dün seni çok aradım.

Bu cümlelerde “çözmek” eyleminden “soru” sözcüğü, “aramak” eyleminden “seni” sözcüğü etkilenmektedir.
 
2. Durum Eylemleri
Yapılan işten etkilenen bir varlığın, nesnenin bulunmadığı eylemlerdir.

 

Araba yolun ortasında durdu.

Bu espriye tüm sınıf güldü.

Duvardaki resimlere baktım.

Bu cümlelerdeki “durmak, gülmek, bakmak” eylemlerinde bir iş, bir hareket vardır. Ancak bu eylemlerden etkilenen bir varlık, nesne yoktur.
 
3. Oluş Eylemleri
Zamanla meydana gelen değişmeyi gösteren eylemlerdir. Bu sözcüklerde eylem genellikle kendiliğinden gerçekleşir.

 

Öğleden sonra karnım çok acıktı.

Annem dün hastalandı.

Kardeşimin boyu uzadı.

Bu cümlelerdeki “acıkmak, hastalanmak, uzamak” eylemleri, belli bir süre sonunda gerçekleşen bir değişmeyi ifade etmektedir.
 
Eylemlerde Anlam (Zaman) Kayması
Bir eylem kipinin kendi anlamı dışında, başka bir kip yerine kullanılmasıdır.
 
Hafta sonları evinde oturup kitap okuyor.
Bu cümlede, her zaman yapılmakta olan bir iş bildirilmektedir. Yani cümlede geniş zamanlı bir eylem anlatılmaktadır; ancak cümlede şimdiki zaman kipi kullanılmıştır. Dolayısıyla şimdiki zaman kipi, geniş zaman kipi yerine kullanılmıştır.

 

Gelecek yıl üniversiteyi bitiriyor. (bitirecek)

(şimdiki zaman kipi, gelecek zaman kipi yerine)

Ekinler her yıl temmuzda sararıyor. (sararır)

(şimdiki zaman kipi, geniş zaman kipi yerine)

Bir gün Nasrettin Hoca eşeğe ters biniyor. (binmiş)

(şimdiki zaman kipi, geçmiş zaman kipi yerine)

İlk şiiri uzun yıllar önce yayımlanır. (yayımlandı)

(geniş zaman kipi, geçmiş zaman kipi yerine)

Yıl sonunda yaylada buluşuruz. (buluşacağız)

(geniş zaman kipi, gelecek zaman kipi yerine)

Bu kitabı önceden okumuş olacak. (olmalı)

(gelecek zaman kipi, gereklilik kipi yerine) (olasılık)

Arkadaşlar, sınav kâğıtlarını verelim. (verin)

(istek kipi, emir kipi yerine)

Allah gönlünüze göre versin. (vere)

(emir kipi, istek kipi yerine)

Örnek 1:

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, yüklem gereklilik kipindedir?

A) Çınar yeşili sundurmamda

Bakmalıyım ayçiçeği tarlasına

B) Akçakavaklar ıslanırken

Örter bizi güz ananın yaprakları

C) İşte duruyor bir çocuk

Mürdüm eriği gözleriyle

D) Bir yüce dağdan bir yüce dağa

Dikmişim ışıklı direklerimi

E) Kırmızı alıç boncuğunu

Alıp dizdim sevginin ipliğine

(1992-ÖSS)

Çözüm:

A seçeneğindeki “bakmalıyım” eylemi gereklilik kipiyle çekimlenmiştir. B seçeneğindeki “örter” eylemi geniş zaman kipiyle, C seçeneğindeki “duruyor” eylemi şimdiki zaman kipiyle, D ve E seçeneklerindeki “dikmişim” ve “dizdim” eylemleri geçmiş zaman kipiyle çekimlenmiştir.

Cevap A

Örnek 2:

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, eylem istek kipindedir?

A) Yarın öğleden sonra bize gelsin.

B) Bu güzel havada biraz yürümeliyim.

C) Bugün İngilizce çalışalım.

D) Ödevlerinizi zamanında yapınız.

E) Yarın sabah erken kalk.

(1986 – ÖYS)

Çözüm:

A, D ve E seçeneklerindeki “gelsin”, “yapınız”, “kalk” eylemleri emir kipiyle çekimlenmiştir. B seçeneğindeki “yürümeliyim” eylemi gereklilik kipiyle çekimlenmiştir. C seçeneğindeki “çalışalım” eylemi ise istek kipiyle çekimlenmiştir.

Cevap C

 

Örnek 3:

“Anlattıkları şeylerin niteliğine göre fiiller; kılış fiilleri (almak, taşımak, kazmak… gibi), durum fiilleri (yatmak, susmak, durmak… gibi), oluş fiilleri (doymak, uzamak, kararmak… gibi) diye adlandırılır.”

Aşağıdakilerden hangisinde, yukarıda sözü edilen fiillerin tümü örneklendirilmektedir?

A) delmek, dizmek, ezmek

B) solmak, susmak, acıkmak

C) ağlamak, oturmak, büyümek

D) yolmak, kırmak, saçmak

E) atmak, kalkmak, sararmak

(1983-ÖYS)

Çözüm:

E seçeneğinde bulunan “atmak” eylemi, gerçekleştirilebilmesi için nesne gerektirdiğinden “kılış” eylemidir. Aynı seçenekteki “kalkmak” eylemi, başka bir nesneyi etkilemeyen bir hareketi karşıladığından “durum” eylemi; “sararmak” eylemi ise herhangi bir hareket bildirmeyip öznenin yapısındaki değişmeyi karşıladığından “oluş” eylemidir.

Cevap E

 

Örnek 4:

Aşağıdakilerden hangisinde, yapılmakta olan bir iş bildirilmektedir?

A) Yarın erkenden yola çıkıyoruz.

B) Küçük halam öbür gün bize geliyor.

C) Verdiğin kitabı büyük bir zevkle okuyorum.

D) Savaşta ölen dayımın adını, bana koyuyorlar.

E) Çarşamba günü ölüyor, perşembe günü de gömüyorlar.

(1985-ÖSS)

Çözüm:

A ve B seçeneklerindeki şimdiki zaman kipi (-yor) gelecekte yapılacak eylemleri karşılamaktadır. D ve E seçeneklerindeki şimdiki zaman kipi de geçmişte yapılan eylemleri karşılamaktadır. C seçeneğinde ise “kitap okuma” eyleminin, söylendiği anda yapıldığı bildirilmektedir.

Cevap C

 

Örnek 5:

Aşağıdaki cümlelerden hangisinin fiil kipinde anlam kayması yoktur?

A) Tatilimi genellikle İzmir’de geçiriyorum.

B) Okula gitmek için hazırlanıyor.

C) Sen hiçbir sözünü tutmuyorsun.

D) Bugün arkadaşlar bize geliyorlar.

E) Yarın İstanbul’a gidiyorum.

(1987-ÖYS)

Çözüm:

A ve C seçeneklerinde “geçiriyorum” ve “tutmuyorsun” sözcüklerinde şimdiki zaman kipi geniş zaman kipi yerine; D ve E seçeneklerindeki “geliyorlar” ve “gidiyorum” sözcüklerindeki şimdiki zaman kipi, gelecek zaman kipi yerine kullanılmıştır. B seçeneğinde bulunan “hazırlanıyor” sözcüğündeki şimdiki zaman kipi yapılmakta olan bir eylemi karşılamaktadır.

Cevap B

Örnek 6:

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, fiile eklenen “-mış, (-miş, -muş, -müş)” eki cümleye “başkasından duyulma, aktarılma” anlamı katmaktadır?

A) Az ışıkta okuyorsun; gözün kanlanmış.

B) Çok yorulmuşsun; dinlenmen gerek.

C) Soğuktan dudakların çatlamış; biraz krem sür.

D) Ayşe dün sinemaya gitmiş; ama filmi beğenmemiş.

E) Pasta güzel olmuş; biraz daha alabilir miyim?

(1987-ÖYS)

Çözüm:

Seçenekleri incelediğimizde; A, B, C ve E’deki “kanlanmak, yorulmak, çatlamak, güzel olmak” eylemlerinin söyleyen tarafından görüldüğünü anlıyoruz. D seçeneğinde ise “gitmek, beğenmemek” eylemlerinin söyleyen tarafından görülmediğini, söyleyenin başkasından duyduğunu anlıyoruz.

Cevap D

 

Örnek 7:

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde istek söz konusu değildir?

A) Yazıyı tamamlayıp bana getireceksin.

B) İşini bitirir bitirmez bize gideceksin.

C) Adresini yazıp masama bırakacaksın.

D) Sonunda yorgunluktan uyuyacaksın.

E) Boş zamanlarında bu kitabı okuyacaksın.

(1989-ÖYS)

Çözüm:

Seçenekleri incelediğimizde; A, B, C ve E’de bildirilen işlerin yapılmasının istendiğini görüyoruz. D’de ise “uyuma” eyleminin yapılmasının istenmediğini, eylemin kendiliğinden oluşacağının haber verildiğini görüyoruz.

Cevap D

Örnek 8:

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “olacak” sözcüğü “olmalı” anlamında kullanılmıştır?

A) Bence o, ileride kendi alanında ünlü bir bilgin olacak.

B) Önümüzdeki dönemin sonunda Ali fakülteyi bitirmiş olacak.

C) Tırnaklarını yemesi, çocukluktan kalma bir alışkanlık olacak.

D) Kış, gelecek yıl da böyle çetin mi olacak?

E) Bilmiyorum, bu gidişle işin sonu ne olacak?

(1988-ÖYS)

Çözüm:

Seçenekleri incelediğimizde; A, B, D ve E’deki “olacak” sözcüğünün, gelecek zaman anlamı taşıdığını görüyoruz. C’de ise “olacak” sözcüğünün olasılık anlamı taşıdığını görüyoruz. Yani cümle: “Tırnaklarını yemesi, çocukluktan kalma bir alışkanlık olmalı.” biçiminde söylenebilir.

Cevap C

 

Örnek 9:

Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi, gelecek zaman kipi anlamındakullanılmamıştır?

A) Yarın geç mi gelirsin?

B) Akşamları bu saatte mi uyursun?

C) Mektubu sonra mı yazarsın?

D) Arkadaşlarını sonra mı ararsın?

E) Sabaha İstanbul’da mı oluruz?

(1983-ÖYS)

Çözüm:

Seçenekleri incelediğimizde; A, C, D ve E’deki yüklemlerin (gelirsin [geleceksin], yazarsın [yazacaksın], ararsın [arayacaksın], oluruz [olacağız]) gelecek zaman anlamı taşıdığını görüyoruz. B’de ise “uyursun” eyleminin, her akşam yapıldığını, yani geniş zaman anlamı taşıdığını görüyoruz.

Cevap B

İlginizi Çekebilir

Dil Anlatımı Konu Anlatımı

Cümlenin Öğeleri Konu Anlatımı

Cümlenin Öğeleri Konu Anlatımı Bir duygu, düşünce veya durumu tam olarak anlatan sözcük ya da …

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir