24 Kasım Cuma 2017
Ana Sayfa / Dil ve Anlatım Konu Anlatımı / Ekler Konu Anlatımı

Ekler Konu Anlatımı

Sözcüklerin sonuna gelerek onlardan yeni sözcükler türeten veya çeşitli anlam ilgileri kurarak onların cümle içinde kullanılmasını sağlayan harf ya da hecelerdir.
 
Babam bize Almanya’dan hediyeler getirdi.
Bu cümlede koyu renkle belirtilen ekler, “baba, biz, Almanya, hediye, getir-” sözcüklerine gelerek, bu sözcüklerin anlamını değiştirmeyip onlara cümle içinde çeşitli anlamlar kazandırmıştır. Şimdi bu eklerin sözcüklere kattığı anlamları inceleyelim:
Cümlede geçen “baba-m” sözcüğündeki “-m” ekinin sözcüğe, aitlik anlamı; “biz-e” sözcüğündeki “-e” ekinin sözcüğe, yönelme anlamı; “Almanya’dan” sözcüğündeki “-dan” ekinin sözcüğe, ayrılma anlamı; “hediyeler” sözcüğündeki “ler” ekinin sözcüğe, çokluk anlamı kattığını; “getir-di” sözcüğündeki “-di” ekinin eylemin yapılma zamanını belirttiğini görüyoruz.
 
ak hareket etmeden, adımızı yolcu listesine yazdırdık.
Bu cümlede koyu renkle belirtilen ekler, “uç-, yol, yaz-” sözcüklerine gelerek, bu sözcüklerin anlamını değiştirip onlardan yeni sözcükler türetmiştir.
Cümlede geçen “uçak” sözcüğü, “havada yol almak” anlamına gelen “uç-” sözcüğüne “-ak” eki gelerek “kanatlarının altına havanın yaptığı basınç yardımıyla yükselip ilerleyebilen motorlu hava taşıtı” anlamı; “yolcu” sözcüğü, “bir yerden bir yere gitmek için aşılan uzaklık” anlamına gelen “yol” sözcüğüne “-cu” eki gelerek “yolculuğa çıkan kimse” anlamı; “yazdır-” sözcüğü, “söz ve düşünceyi özel işaret veya harflerle anlatmak” anlamına gelen “yaz-” sözcüğüne “-dır” eki gelerek “yazma işini yaptırmak” anlamı kazanmıştır.
Bu örneklerde eklerin, sözcüklerden yeni sözcükler türetme ya da onların cümle içinde kullanılmasını sağlama görevlerini gördük. Buna göre ekler ikiye ayrılır:
Sözcüklere değişik anlam özellikleri katıp onları çekimleyen eklerdir.
Sözcüklerin anlamlarını değiştirip onlardan yeni sözcük türeten eklerdir.

 

Örnek 1:

Aşağıdaki cümlelerden hangisinde “-den (-dan)” eki, sonuna geldiği sözcüğün anlamını değiştirmiştir?

A) Sıkıntıdan ne yapacağını bilmiyordu.

B) Sıradan bir roman olduğunu hemen anladım.

C) Terden, sırtındakiler sırılsıklam olmuştu.

D) Çocuktan nereye gittiklerini sormuştuk.

E) Taşlıktan yürüyerek buraya geldi.

(1982 – ÖSS)

Çözüm:

B seçeneğindeki “sıradan” sözcüğü, “sıra” sözcüğüne “-dan” eki getirilerek oluşturulmuştur. Bu sözcükte “sıra” sözcüğü, gerçek anlamını yitirerek ayırt edici özelliği olmayan, bayağı anlamına gelecek şekilde kullanılmıştır.

Cevap B

 

Örnek 2:

Bu küçük kasaba geniş ve derin bir (I)vadinin içinde kurulmuştu. Dik, kayalık tepenin üstündeki çok (II)eskilerden kalma (III)kalesi, görkemiyle etkiliyordu (IV)insanı. Alçacık damlı(V)dükkânların bulunduğu tarihi çarşısı da birçok yönden görülmeye değerdi.

Bu parçada numaralanmış sözcüklerin hangisi, bir varlığın neye ait olduğunu belirten ek almıştır?

A) I.   B) II.   C) III.   D) IV.   E) V.

(1998 – ÖSS)

Çözüm:

Bir varlığın neye ait olduğunu bildiren ek iyelik ekidir. Parçada “kalesi” sözcüğündeki “-si” eki kalenin bir yere aitliğini bildiren bir ektir.

Cevap C

Örnek 3:

I. Teyzelerin dün sinemaya gittiler.

II. Çiçeklerine yazın bolca su vermelisin

III. Kalemlerini başka kutuya yerleştirdi.

IV. Ceketlerimizi dolaba astım.

V. Evleri bize çok yakındır.

Yukarıdaki cümlelerin hangilerindeki altı çizili sözcüklerin aldığı ekler, onlara hem ikinci, hem de üçüncü tekil kişiye ait olma anlamı katmıştır?

A) I. ve II.   B) I. ve V.   C) II. ve III.   D) III. ve IV.   E) IV. ve V.

(2000 – ÖSS)

Çözüm:

II. ve III. cümlelerdeki “çiçeklerine” ve “kalemlerini” sözcüklerinin başına hem “senin” hem “onun” kişi adıllarını getirebiliriz.

Cevap C

 

Örnek 4:

Tamlayanı düşmüş ad tamlamalarında, tamlanana getirilen -ler, -lar takısı, kimi durumlarda, sonuna geldiği sözcüğün değil, tamlayanın çoğul olduğunu gösterir.

Aşağıdakilerin hangisinde bu kurala uygun bir durum vardır?

A) Tatilden dönmüşler galiba, çarşıda annelerini gördüm.

B) Kendisine kalsa eşyalarını hemen toplayacaktı.

C) Onun yaptıklarını duyunca çok üzülmüşler.

D) Dostlarımdan ayrılmak, bana çok ağır gelecek.

E) Yıllardır görüşemediği arkadaşlarını arıyor.

(2008 – ÖSS)

Çözüm:

A seçeneğinde “annelerini” tamlananının tamlayanı düşmüştür. Cümlenin anlamına baktığımızda bu sözcükteki “-ler, -lar” takısı “anne” sözcüğünün çoğul olduğunu değil, tamlayanın (çocuklar) çoğul olduğunu gösteriyor.

Cevap A 

 

Örnek 5:

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir sözcük, ilgi adılından (ilgi zamirinden) sonra yaklaşma durumu eki almıştır?

A) Masadakilerden yalnızca birini al.

B) Bugünkünü ötekilerden daha çok beğendim.

C) Benimkinin sayfalarında renkli resimler var.

D) Bu da her yönüyle seninkine benziyor.

E) Bizimkinde hiçbir eksiklik yok.

(2004 – ÖSS)

Çözüm:

D seçeneğindeki “seninkine” sözcüğünde “-ki” takısı ilgi adılıdır. Bu adıldan sonra yaklaşma durumu eki “-e, -a” kullanılmıştır.

Cevap D

 

Örnek 6:  

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük hem yapım hem çekim eki almıştır?

A) Aralarında sıkı bir dostluk vardı.

B) Dalgalı denizde yüzmek tehlikelidir.

C) Kapıda bir yabancı var.

D) Dün sokaklar çok kalabalıkmış.

E) İnatçılar çevrelerinde pek sevilmezler.

(1995-ÖSS)

Çözüm:

A seçeneğinde “dostluk” sözcüğünde “-luk” eki yapım eki, B seçeneğinde “Dalgalı” sözcüğünde “-ga” ve “-lı” eki yapım eki, C seçeneğinde “Kapıda” sözcüğünde “-da” hal eki, D seçeneğinde “sokaklar” sözcüğünde “-lar” çoğul ekidir. E seçeneğinde ise “inatçılar” sözcüğünde “-çı” yapım eki iken “-lar” çoğul ekidir.

Cevap E

 

Örnek 7:

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde -cık (-cik, -cuk, -cük) ekiyle türemiş sözcük, küçültme anlamından sıyrılarak somut varlığa ad olmuştur?

A) Kardeşim bademcik ameliyatı oldu.

B) Gencecik yaşta iş dünyasında adını duyurmuştu.

C) Evlerinin küçücük bir bahçesi vardı.

D) Üzerine incecik bir elbise giymişti.

E) Gölün içinde bir sürü adacık oluşmuştu.

(1992-ÖYS)

Çözüm:

A seçeneğindeki “bademcik” sözcüğü, küçültme anlamından sıyrılarak somut varlığa ad olmuştur

Cevap A

Örnek 8:

Aşağıdaki cümlelerin hangisindeki altı çizili sözcük, işlevi bakımından ötekilerden farklı bir ek almıştır?

A) Ben onarım işleriyle ilgileniyorum.

B) Bir doğum ilanı vermek istiyorum.

C) Bu yemekleri içim kaldırmıyor.

D) Soğuklar verim düşüklüğüne yol açıyor.

E) Pancar söküm zamanı yaklaşıyor.

(1988-ÖYS)

Çözüm:

A seçeneğinde “onarım” sözcüğündeki, B seçeneğinde “doğum” sözcüğündeki, D seçeneğinde “verim” sözcüğün-deki, E seçeneğinde “söküm” sözcüğündeki, “-im, -ım” eki, yapım eki iken C seçeneğinde “içim” sözcüğündeki “-im, -ım” eki iyelik ekidir.

Cevap C

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir